Ο Απέσας είναι το βουνό με την τραπεζόσχημη κορυφή που δεσπόζει και χωρίζει τις πεδιάδες των Κλεωνών, της Νεμέας και της Βόχας. Πήρε το όνομά του από τον ήρωα Απέσα, που βασίλευσε στην περιοχή. Λέγονταν επίσης Σεληνούντιο όρος, επειδή εκεί άφησε το Λιοντάρι της Νεμέας η Θεά Σελήνη, Οφέλτιο από τον Οφέλτη (γιό του βασιλιά της Νεμέας Λυκούργου και Φουκάς, επειδή η κορυφή του μοιάζει σαν φούκα (φουγάρο). Το όρος έχει ύψος 873μ.

Στην κορυφή του σχηματίζεται ένα οροπέδιο 1500 τ.μ. περίπου, όπου υπάρχουν τα ίχνη του μεσαιωνικού οικισμού «Φουκά» που διαδέχτηκε την πόλη της αρχαίας Άπεσσας και αποτελεί κηρυγμένο ιστορικό διατηρητέο μνημείο (ΦΕΚ τ. Β΄ , αρ. 131, 5 Μαρτίου 1993). Ο οικισμός προστατευόταν από τείχη, τα ερείπια των οποίων σώζονται σε τμήμα της ανατολικής πεδινής πλευράς.

« Όρος της Νεμέας, ως Πίνδαρος και Καλλίμαχος εν Τρίτη, από Αφέσαντος ήρωος βασιλεύσαντος της χώρας, ή δια την άφεσιν των αρμάτων ή του λέοντος. Εκεί γάρ εκ της σελήνης αφείθη. Αφ ού Ζεύς Απεσάντιος. Καλλίμαχος δέ εν τοις ιάμβοις το εθνικόν Απέσας φησί ‘‘κουχ ωδ’ Αρείων τω Απέσαντι πάρ Διί / ίθυσεν Αρκάς ίππος’’ »

Μυθολογία

Ένας από τους πρώτους έξι άθλους του Ηρακλή που έγιναν στην Πελοπόννησο υπήρξε και ο Λέων της Νεμέας. Ο Λέων της Νεμέας ανήκε στον Όρθο, γιό του Τυφώνος, και είχε γεννηθεί από την Εχίδνα και έναν αδελφό της θηβαϊκής Σφιγγός. Το είχε αναθρέψει η Ήρα, που το εξαπέλυσε έπειτα στον Απέσα (δάσος) και γρήγορα έγινε η μάστιγα της περιοχής.

Σύμφωνα με τον περιηγητή Παυσανία αναφέρεται πώς υπάρχουν στην κορυφή του βουνού αυτού τα ερείπια του μεγάλου βωμού του Απεσαντίου Διός, όπου πρώτος θυσίασε ο ήρωας Περσέας (ο μετέπειτα ιδρυτής των Μυκηνών) στον Απεσάντιο Δία. Στη συνέχεια οι Κλεωναίοι χρησιμοποιούσαν τον βωμό αυτό, θυσιάζοντας για τον Απεσάντιο Δία (υπαίθριο ιερό).

Ο ελληνικός Ζεύς (Δίας), κορυφαίος ή ακραίος, δεν είχε με το επίθετο αυτό την ίδια θέση στην πολιτική ή τη δημόσια ζωή των ελληνικών πόλεων, αλλά συνήθως λατρευόταν στις κορυφές των βουνών ως θεός καιρικός, για να στέλνει βροχή σε περιόδους ανομβρίας. Γι’ αυτό και μια σειρά από τοπωνυμικά επίθετα σχετίζονται με την λατρεία του Δία σε συγκεκριμένα ιερά που βρίσκονταν σε κορυφές, όπως Απεσάντιος Δίας, Κιθαιρώνειος Δίας κ.α.

Η ρίζα του ονόματος «Ζεύς» έχει ρίζα σανσκριτική και σημαίνει λαμπρός ουρανός. Ο θρύλος τον τοποθέτησε στις κορυφές όλων των βουνών, διότι οι κορυφές γειτονεύουν με τον ουρανό. Στην Πελοπόννησο ειδικότερα λατρευόταν ο Απεσάντιος και ο Νέμειος Ζεύς, που κατοικούσαν στο βουνό Απέσας της Νεμέας. Ο Δίας λατρευόταν και σαν θεός της ευφορίας των χωραφιών και είχε τα επίθετα Γεωργός, Καρποδότης, Οπωρεύς. Ο Ησίοδος στα έργα του συμβουλεύει τον Γεωργό, όταν θέλει να οργώσει, να επικαλείται το Χθόνιο Δία και τη Δήμητρα.

Ιστορικοί – Νεώτεροι Χρόνοι

Κατά την Φράγκικη κατάκτηση, που ξεκινά με την Άλωση της Πόλης από τους Σταυροφόρους (Φράγκους) το 1204, πιθανολογείται ότι κτίστηκε το κάστρο του Φουκά, το οποίο επόπτευε τις πεδιάδες της αρχαίας Νεμέας και της Βόχας. Η κεντρική Κορινθία και η περιοχή της Βόχας ελέγχονταν από το φρούριο του Φουκά.

Η σπουδαία στρατηγική του θέση, εκτός από το γεγονός ότι δεσπόζει στον κάμπο της Βόχας αλλά και της Νεμέας, έχει να κάνει με το ότι συνδέονταν οπτικά με τα όρη της νοτίου Στερεάς, τα Γεράνεια και το όρος της Κυλλήνης. Επιπλέον χρησίμευε ως σημείο επικοινωνίας του Ακροκορίνθου με τα φρούρια της κοιλάδας του Ασωπού, της περιοχής της Στυμφαλίας και γενικότερα αποκαθιστούσε την οπτική σύνδεση μεταξύ ανατολικής και δυτικής Κορινθίας. Το οπτικό του πεδίο συμπλήρωναν το φρούριο της αρχαίας Θυαμίας και ο πύργος της Ευαγγελίστριας στη Στιμάγκα, αλλά και τα φρούρια του Ξεροκαστελλίου και του Βασιλικού στην αρχαία Σικυώνα, τα οποία λειτουργούσαν από την αρχαιότητα.

Η σημαντικότερη γραπτή μαρτυρία – πηγή περί της υπάρξεως του κάστρου είναι οι κατάλογοι του πριγκιπάτου του Μορέως του 1377, όπου αποτυπώνονται τα εννέα κάστρα, ανάμεσά τους και του Φουκά, της Καστελλανίας Κορίνθου, τα οποία ανήκαν στον μεγάλο στρατοπεδάρχη Άγγελο Acciaiuoli. Αναφορά γίνεται και στους καταλόγους των φρουρίων των ετών 1467, 1469, 1471.

Σήμερα στη θέση του κάστρου υπάρχει το εκκλησιαστικό σύνολο της Ζωοδόχου Πηγής, το οποίο είναι προσβάσιμο μόνο από χωματόδρομο.

Η Εκκλησία της Ζωοδόχου Πηγής στο Φουκά

Αξιόλογης ιστορικής σημασίας είναι το γεγονός ότι στη νότια βραχώδη πλευρά της κορυφής του Φουκά και δυτικά του υψώματος, όπου έχουν εντοπιστεί κατάλοιπα οικισμού με χρήση από τα αρχαία έως τα νεότερα χρόνια, μέσα σε σπήλαιο κτίστηκε προς τιμήν της Παναγίας η εκκλησία της Ζωοδόχου Πηγής το 700 μ.Χ. περίπου. Εκεί έζησαν πολλοί ασκητές σε σπηλιές ως ερημίτες, απομονωμένοι από τον υπόλοιπο κόσμο. Τελευταίος υπήρξε ο Φανιάς του οποίου τα ίχνη σώζονται ακόμα μέχρι σήμερα. Υπάρχουν αποτυπώματα από τα γόνατά του επάνω στις πέτρες, που δημιουργήθηκαν επειδή γονάτιζε για να προσευχηθεί.

Ο Ι.Ν. Ζωοδόχου Πηγής έχει χαρακτηριστεί ως ιστορικό διατηρητέο μνημείο μαζί με τα προσκτίσματά του, του κωδωνοστασίου και των κτισμάτων για την παραμονή των πιστών (ΦΕΚ τ. Β΄, αρ. 131, 5/3/1993) και αποτελεί ένα μικρό εκκλησιαστικό σύνολο κτισμάτων σε τρία επίπεδα (Σκαρμούτσου Κ., ΑΔ 49 (1994), Χρονικά Β1, σελ. 259). Στο πρώτο επίπεδο υπάρχουν κτίσματα για την παραμονή των πιστών, που θα μπορούσαν να χρονολογηθούν στις αρχές του 20ου αιώνα. Σε υψηλότερο επίπεδο και ανατολικότερα υπάρχει μεταβυζαντινό διώροφο κωδωνοστάσιο με επιμελώς λαξευτούς λίθους και τοξωτά ανοίγματα που αναγράφει και ημερομηνία, ενώ σε άλλο επίπεδο, στο δυτικό μέρος του βράχου, μια λιθόκτιστη κλίμακα οδηγεί προς ημισπηλαιώδη ναό μικρών διαστάσεων προσκολλημένο στο βράχο. Το σύνολο περιβάλλεται από λιθόκτιστα τείχη με τρείς πύλες εισόδου.

Η βόρεια – ανατολική είσοδος, η οποία δεν χρησιμοποιείται σήμερα, φέρει εντοιχισμένη επιγραφή με την χρονολογία «1893». Η κατασκευή με επιμελημένους λαξευτούς λίθους φέρει παραστάδες και τριγωνικό αέτωμα με κιονόκρανα και διακοσμητικό γείσο.

Θρύλοι και Παραδόσεις

Πολλοί είναι οι θρύλοι που σώζονται σχετικά με την περιοχή. Κάποιος από αυτούς αναφέρει ότι υπήρχε ένας σταλακτίτης και όποιος υπέφερε από κάποια αρρώστια έβρεχε λίγο το μέτωπό του με το νερό του σταλακτίτη και γινόταν αμέσως καλά.

Ένας άλλος θρύλος αναφέρει ότι υπήρχε ένα μελίσσι μεγάλο, σε μια από τις διπλανές χαράδρες στο βουνό Φουκάς. Κανείς όμως δεν μπορούσε να μαζέψει το μέλι του, γιατί ήταν πολύ επικίνδυνο. Όταν κάποτε ένας επιχείρησε να κατέβει με σχοινί και να μαζέψει το μέλι, άκουσε μια φωνή να του λέει: «Σταμάτα, φτάνει όσο μάζεψες». Αυτός όμως δεν σταματούσε. Ξαφνικά το σχοινί μεταμορφώθηκε σε φίδι. Αυτός τρομαγμένος δίνει μια με το μαχαίρι του για να σκοτώσει το φίδι και έτσι έκοψε το σχοινί και έπεσε στη χαράδρα. Έτσι κανείς δεν ξανάγγιξε το μελίσσι, και θεωρούνταν από τότε αγιασμένο.

Λένε επίσης πώς οι ασκητές που ζούσαν στην πλαγιά του Απέσα αποφάσισαν να χτίσουν τη συγκεκριμένη εκκλησία (Ζωοδόχου Πηγής), επειδή βρήκαν σ’ αυτό το μέρος εικόνα της Παναγίας. Σύμφωνα πάντα με την παράδοση, οι κάτοικοι του χωριού Χαλκείου, ήθελαν να κτίσουν εκκλησία πιο χαμηλά στα χωράφια και να κατεβάσουν εκεί την εικόνα της Παναγίας. Το βράδυ κατέβαζαν την εικόνα εκεί που έκτιζαν την εκκλησία και το πρωί που πήγαιναν να συνεχίσουν το κτίσιμο η εικόνα έλειπε. Όταν έψαχναν την έβρισκαν εκεί που την είχαν βρεί οι ασκητές, ψηλά στο βράχο. Έτσι εγκατέλειψαν αυτή την ιδέα και η εκκλησία έμεινε ψηλά στο βουνό.

Η εικόνα σήμερα

Το καλοκαίρι του 2007 ο λόφος Φουκάς επλήγη ολοκληρωτικά από τις πυρκαγιές (υπάρχει και σχετική γνωμάτευση της Πολεοδομίας Κορίνθου). Προκλήθηκαν σοβαρές ζημιές, κυρίως στα προσκτίσματα του ναού της Παναγίας.

Η 25η Εφορεία Βυζαντινών Αρχαιοτήτων ,αν και είχε εγκαίρως επισημάνει δομικά και αισθητικά προβλήματα στο εκκλησιαστικό σύνολο της Ζωοδόχου Πηγής για την αποκατάσταση των οποίων θεωρούσε απαραίτητη τη σύνταξη μελέτης, προσέφυγε στο Ταμείο Αντιμετώπισης Εκτάκτων Αναγκών για την αποκατάστασή τους και για τη χρηματοδότηση του μνημείου ως πυρόπληκτου. Οι ενέργειες όμως αυτές δεν είχαν θετικό αντίκρισμα. Παράλληλα, ο πρώην Δήμος Βόχας από την πλευρά του ανέθεσε τη σύνταξη σχετικής μελέτης σε ειδική μελετήτρια, την κα Χρυσάφη – Ζωγράφου Μεταξούλα (ομόφωνη απόφαση Δημοτικού Συμβουλίου 30/6/2010).

Το σύνολο προς το παρόν διατηρεί την αρχική του μορφή παρόλες τις νεώτερες επεμβάσεις που έχουν γίνει.

Σε κάθε περίπτωση το φρούριο του Φουκά σε συνδυασμό με το εκκλησιαστικό σύνολο της Ζωοδόχου Πηγής αποτελεί ξεχωριστό και μοναδικό λίκνο πολιτισμού για την περιοχή της Βόχας αλλά και την περιφέρειά της, και είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με την ιστορική της εξέλιξη και με τις μνήμες των κατοίκων της.

Βιβλιογραφία – Πηγές

ΣΤΕΦΑΝΟΣ ΒΥΖΑΝΤΙΟΣ, “ΕΘΝΙΚΑ, ΜΕΓΑ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟΝ ΛΕΞΙΚΟΝ ΑΡΧΑΙΩΝ ΠΟΛΕΩΝ, ΤΟΠΩΝ ΚΑΙ ΕΘΝΩΝ”

ΠΑΥΣΑΝΙΟΥ “ΕΛΛΑΔΟΣ ΠΕΡΙΗΓΗΣΙΣ” (ΚΟΡΙΝΘΙΑΚΑ – ΛΑΚΩΝΙΚΑ), ΝΙΚ.ΠΑΠΑΧΑΤΖΗ

ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ, ΝΕΑ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΑ ΤΟΥ ΝΟΜΟΥ ΑΡΓΟΛΙΔΑΣ ΚΑΙ ΚΟΡΙΝΘΙΑΣ, υπό Αντωνίου Μηλιαράκη (1888)

ΜΕΓΑΛΟ ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΙΚΟ ΛΕΞΙΚΟ ΗΛΙΟΥ

ΕΓΚΥΚΛΟΠΑΙΔΕΙΑ LAROYSSE BRITANNICA

ΛΕΞΙΚΟ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ (εκδ. ΔΟΜΗ)

ΦΕΚ τ. Β΄, Αρ. Φύλλου 131 / 5 Μαρτίου 1993 (Ι.Ν. ΖΩΟΔΟΧΟΥ ΠΗΓΗΣ & ΤΑ ΠΡΟΣΚΤΙΣΜΑΤΑ ΤΟΥ ΩΣ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΑ ΜΝΗΜΕΙΑ)

ΕΓΓΡΑΦΟ 25ης Ε.Β.Α (υπ.αριθ. πρωτ. 351, 12 – 7 – 2006) ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΕΞΩΡΑΪΣΤΙΚΟ – ΑΛΛΗΛΟΒΟΗΘΗΤΙΚΟ ΕΚΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΣΥΛΛΟΓΟ «Ο ΦΩΚΑΣ»

ΕΓΓΡΑΦΟ 25ης Ε.Β.Α (υπ.αριθ. πρωτ. 1053, 26 – 5 – 2010) ΠΡΟΣ ΤΟ ΤΟΠΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΝΕΟΛΑΙΑΣ ΒΟΧΑΣ

ΕΓΓΡΑΦΟ 25ης Ε.Β.Α (υπ.αριθ. πρωτ. 3071, 3 – 6 – 2011) ΠΡΟΣ ΤΟ ΤΟΠΙΚΟ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟ ΝΕΟΛΑΙΑΣ ΒΟΧΑΣ

ΥΠ.ΠΟ & ΤΟΥΡΙΣΜΟΥ (www.yppo.gr)

[ ΔΙΑΡΚΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΚΗΡΥΓΜΕΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΧΩΡΩΝ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΔΙΑΤΗΡΗΤΕΩΝ ΜΝΗΜΕΙΩΝ ]

Επιμέλεια κειμένου – επεξεργασία & παράθεση ιστορικών στοιχείων:

Σχοινοχωρίτης Κων/νος

Ιστορικός, Αρχειονόμος – Βιβλιοθηκονόμος, υποψήφιος Διδάκτωρ Ιονίου Πανεπιστημίου.
Πρόεδρος Κίνησης Ενεργών Πολιτών Ζευγολατιού «ΚΟΙΝΩΝΙΑ».

email: kchinohoritis@zevgolatio.gr

About Κωνσταντίνος Σχοινοχωρίτης

Ιστορικός, Αρχειονόμος – Βιβλιοθηκονόμος, υποψήφιος Διδάκτωρ Ιονίου Πανεπιστημίου. Πρόεδρος Κίνησης Ενεργών Πολιτών Ζευγολατιού «ΚΟΙΝΩΝΙΑ».